ಭಾರತದ ಚುನಾವಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಸುದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ
೧. ಪರಿಚಯ (Introduction)
ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ, ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಭಾಷೆ, ಧರ್ಮ, ಜನಾಂಗ ಹಾಗೂ ಭೌಗೋಳಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ೧೪೦ ಕೋಟಿಗೂ ಅಧಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲು ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಾದ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಎಂದರೆ "ಜನರಿಂದ, ಜನರಿಗೋಸ್ಕರ, ಜನರ ಆಡಳಿತ". ಈ ತತ್ವವು ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರಜೆಗಳು ತಮ್ಮ ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಚುನಾವಣೆಯ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ.
ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಅಸ್ತ್ರ ಎಂದರೆ ಅದು ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು. ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ದೇಶಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಮತ್ತು ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅಂದಿನ ಅನೇಕ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ರಾಜಕೀಯ ತಜ್ಞರು "ಬಡತನ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಸ್ಥರ ಕೊರತೆ ಇರುವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವಕ್ಕೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.
ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XV (Article 324 to 329) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರೂಪುರೇಖೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವತಂತ್ರ, ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ, ಪಾರದರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ (Election Commission of India) ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.
೨. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದರೇನು?
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ದೇಶದ ಪ್ರಜೆಗಳು ತಮ್ಮ ಆಡಳಿತಗಾರರನ್ನು ಅಥವಾ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿತ ಅವಧಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ.
- ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ (Representative Democracy): ಪ್ರಜೆಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಪರವಾಗಿ ಶಾಸನ ರೂಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
- ಫಸ್ಟ್-ಪಾಸ್ಟ್-ದಿ-ಪೋಸ್ಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (First-Past-The-Post System - FPTP): ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ವಿಜೇತರೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಪರೋಕ್ಷ ಚುನಾವಣಾ ಪದ್ಧತಿ (Indirect Election): ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ, ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಸಭೆ ಸದಸ್ಯರ ಆಯ್ಕೆಗೆ 'ಏಕ ಹಸ್ತಾಂತರೀಯ ಮತ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಮಾಣಾನುಪಾತ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ' ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
೩. ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶಗಳು
- ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣ ತಡೆಯುವುದು.
- ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಜನರಲ್ಲಿ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ("We, the People of India").
- ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸುವುದು.
- ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗಗಳಿಗೂ (ಮಹಿಳೆಯರು, SC/ST) ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ನೀಡುವುದು.
- ನ್ಯಾಯಯುತ ಹಾಗೂ ಪಾರದರ್ಶಕ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವೇದಿಕೆ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು.
೪. ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಆಧಾರ ಹಾಗೂ ವಿಧಿಗಳು
ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XV ರಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಧಿ ೩೨೪ ರಿಂದ ೩೨೯ ರವರೆಗಿನ ಕಾನೂನುಗಳು ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿವೆ:
| ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ | ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯ / ವಿವರಣೆ |
|---|---|
| ವಿಧಿ ೩೨೪ | ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ. |
| ವಿಧಿ ೩೨೫ | ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಲಿಂಗದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡುವಂತಿಲ್ಲ. |
| ವಿಧಿ ೩೨೬ | ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವಯಸ್ಕ ಮತದಾನ ಪದ್ಧತಿ (೧೮ ವರ್ಷ ತುಂಬಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು). |
| ವಿಧಿ ೩೨೭ | ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಶಾಸನಸಭೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸಲು ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ. |
| ವಿಧಿ ೩೨೮ | ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನಸಭೆಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಿಯಮ ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ. |
| ವಿಧಿ ೩೨೯ | ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಅನಗತ್ಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದ ಮೇಲೆ ತಡೆ. |
೫. ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ (ECI)
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸಲು ಜನವರಿ ೨೫, ೧೯೫೦ ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು (ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಜನವರಿ ೨೫ ರಂದು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನ' ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ).
A. ರಚನೆ ಮತ್ತು ನೇಮಕಾತಿ
ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಯೋಗವು ಮೂರು ಸದಸ್ಯರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ:
- ಒಬ್ಬರು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು (Chief Election Commissioner - CEC)
- ಇಬ್ಬರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು (Election Commissioners - ECs)
ಇವರನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯವರು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ೬ ವರ್ಷಗಳು ಅಥವಾ ೬೫ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು (ಯಾವುದು ಮೊದಲೋ ಅದು).
B. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳು
- ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ದಿನಾಂಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು.
- ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು.
- ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವುದು.
- ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು (Model Code of Conduct) ಜಾರಿಗೆ ತರುವುದು.
- ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಡುವುದು.
೬. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಮುಖ ಚುನಾವಣೆಗಳು
- ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ: ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ರಚಿಸಲು ೫ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ (೫೪೩ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು).
- ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ: ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಶಾಸಕರನ್ನು (MLA) ಆರಿಸುವ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ: ಸಂಸತ್ತು ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಪರೋಕ್ಷ ಮತದಾನ.
- ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ: ಲೋಕಸಭೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಪರೋಕ್ಷ ಆಯ್ಕೆ.
- ರಾಜ್ಯಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ: ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕರಿಂದ (MLAs) ಪ್ರಮಾಣಾನುಪಾತ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಪ್ರತಿ ೨ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ೧/೩ ಸದಸ್ಯರ ಆಯ್ಕೆ.
- ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆ: ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ, ತಾಲೂಕು, ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಹಾಗೂ ನಗರಸಭೆ/ಪಾಲಿಕೆಗಳ ಚುನಾವಣೆ (ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದಿಂದ ನಿರ್ವಹಣೆ).
೭. ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವಯಸ್ಕ ಮತದಾನ ಪದ್ಧತಿ
೧೮ ವರ್ಷ ತುಂಬಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕನಿಗೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮತದಾನದ ವಯಸ್ಸು ೨೧ ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ೧೯೮೮ ರ ೬೧ ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ (ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದು ೧೯೮೯ರಲ್ಲಿ) ಮತದಾನದ ವಯಸ್ಸನ್ನು ೨೧ ರಿಂದ ೧೮ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಯಿತು.
೮. ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ವಯೋಮಿತಿ ಅರ್ಹತೆಗಳು
| ಸ್ಥಾನ / ಹುದ್ದೆ | ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಇರಬೇಕಾದ ಕನಿಷ್ಠ ವಯಸ್ಸು |
|---|---|
| ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಪಂಚಾಯತ್ / ಪಾಲಿಕೆ) | ೨೧ ವರ್ಷಗಳು |
| ಲೋಕಸಭೆ / ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆ (MP / MLA) | ೨೫ ವರ್ಷಗಳು |
| ರಾಜ್ಯಸಭೆ / ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ | ೩೦ ವರ್ಷಗಳು |
| ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ / ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ / ರಾಜ್ಯಪಾಲರು | ೩೫ ವರ್ಷಗಳು |
೯. ಹಂತ-ಹಂತದ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ
೧೦. ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ: EVM ಮತ್ತು VVPAT
- EVM (Electronic Voting Machine): ೨೦೦೪ ರಿಂದ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಮತ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ ನಕಲಿ ಮತದಾನವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದೆ.
- VVPAT (Voter Verifiable Paper Audit Trail): ಮತದಾರನು ತಾನು ಹಾಕಿದ ಮತವು ಸರಿಯಾದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ಚಲಾವಣೆಯಾಗಿದೆಯೇ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ೭ ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ಮುದ್ರಿತ ರಸೀದಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಯಂತ್ರ.
೧೧. ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಎದುರಿಗಿರುವ ಸವಾಲುಗಳು
- ಹಣ ಮತ್ತು ತೋಳ್ಬಲದ ಪ್ರಭಾವ: ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಹಣ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವದ ಬಳಕೆ.
- ರಾಜಕೀಯದ ಅಪರಾಧೀಕರಣ: ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವುದು.
- ಉಚಿತ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿ (Freebies): ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅತಿಯಾದ ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು.
- ನಕಲಿ ಸುದ್ದಿ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳ ದುರುಪಯೋಗ.
೧೨. ಉಪಸಂಹಾರ (Conclusion)
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುವ 'ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ' ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಬಳಕೆ ಈ ಸಫಲತೆಗೆ ಕಾರಣ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನು ಜಾಗೃತಿಯಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಆಮಿಷಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯ.
